Najskuplja vojna tajna bivše Jugoslavije: Ogromni kompleks je navodno koštao čak 22 milijarde evra, a danas izgleda ovako

Podzemni aerodrom Željava građen je tokom Hladnog rata, imao je pet pista i kilometre tunela, a mnogi ga i danas smatraju najvećim projektom bivše države.

Proleće je savršeno doba godine za izlete u prirodu. Šume i planine obavijene jarko zelenim nijansama posebno su čarobne, a temperature idealne za duge šetnje i udisanje svežeg vazduha punim plućima. Kraj maja i početak juna savršeno su vreme za posetu Lici, najređe naseljenoj regiji Hrvatske koja krije čak tri spektakularna nacionalna parka. Ipak, osim prirodnih lepota, u ovom još uvek nedovoljno istraženom delu zemlje nalazi se i jedna od najbolje čuvanih tajni bivše Jugoslavije – aerodrom Željava. Izgrađen tokom Hladnog rata, na samoj granici Hrvatske i Bosne i Hercegovine, prvobitno je zamišljen kao vojna baza Jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane, piše Putnikofer.hr.

Izgradnja koštala najmanje 22 milijarde evra

Kompleks se sastojao od mreže tunela i podzemnih hangara ukopanih u planinu, čija je glavna svrha bila zaštita aviona tipa MIG 21. Izgradnja ovog aerodroma bila je jedan od najvećih projekata bivše Jugoslavije, a procenjuje se da je koštala između šest i osam milijardi američkih dolara, što bi danas iznosilo više od 22 milijarde evra. Čitavo područje bilo je pod strogim nadzorom i zatvoreno za javnost, a iako je danas devastirana i napuštena, Željava je i dalje jedna od najpoznatijih turističkih atrakcija Like.

Od Zagreba je udaljena oko dva sata vožnje, a u blizini se nalaze i Plitvička jezera, kao i grad Bihać. Aerodrom je smešten u podnožju planine Plješevice, na oko 300 metara nadmorske visine. Prostire se na više od osam miliona kvadratnih metara, pri čemu manji deo kompleksa pripada Bosni i Hercegovini.

Tuneli su ogromni, komplikovani i mračni

Aerodrom je najbolje razgledati uz stručnog vodiča, a obilazak traje nešto više od dva sata. Tuneli su toliko veliki, složeni i mračni da kod mnogih posetilaca izazivaju nelagodu, naročito ako pokušaju sami da ih istraže. Ceo tunelski sistem proteže se kroz Plješevicu čak 3,5 kilometara. Tuneli su međusobno povezani u obliku slova „M” i imaju četiri izlaza za avione.

Bili su opremljeni naprednim sistemima za prečišćavanje vazduha i vode, kanalizacijom, strujom i zaštitom od radijacije. Uz to, svaki metar tunela bio je pod video-nadzorom. Pored prostora za avione, postojali su i brojni manji tuneli i prostorije različite namene – komandni centar, kuhinja, svlačionice, rezervoari za gorivo, spavaonice, kancelarije, učionice, skladište oružja i foto-laboratorija samo su deo ogromnog kompleksa.

Najveća atrakcija je avion koji je tokom drugog svetskog rata prevozio padobrance

Najfotografisaniji detalj Željave svakako je avion Douglas C-47. Gotovo svi posetioci fotografišu se pored njega, a zanimljivo je da je tokom Drugog svetskog rata služio za prevoz padobranaca. Avion je postavljen kao dekoracija prilikom otvaranja baze i danas jasno pokazuje da ste stigli na pravi put ka tunelima i aerodromu Željava.

Zvaničan naziv podzemnog vojnog aerodroma bio je Objekt Klek 505, a ceo kompleks može se podeliti na tri glavne celine – bazu, piste i tunele. Na uzvišenju između tunela broj dva i tri nalazio se kontrolni toranj iz kojeg se nadgledalo svih pet međusobno povezanih pista. Kako bi aerodrom mogao da se brani i sa zemlje, uz piste je bila postavljena i protivvazdušna odbrana. Danas se tri piste nalaze u Hrvatskoj, dok su dve u Bosni i Hercegovini.

U tunelima Željave navodno se razvijao i jugoslovenski svemirski program

Kasarna i baza činile su impresivan kompleks zgrada koje su služile kao logistička podrška tunelima, najvažnijem delu aerodroma. Kancelarije, spavaonice, kuhinja, mehaničarske radionice, garaže i poligoni za obuku nalazili su se na samom ulazu u Željavu. Ipak, osoblje koje je radilo u bazi nije nužno imalo pristup tunelima i pistama. Sve je bilo organizovano prema strogoj hijerarhiji i maksimalnoj kontroli, baš kako i dolikuje jednoj od najvećih vojnih tajni bivše države.

Aerodrom Željava uništen je 1992. godine tokom povlačenja Jugoslovenske narodne armije. Prilikom napuštanja kompleksa, vojska ga je devastirala nizom eksplozija i detonacija u tunelima i na pistama. O Željavi je 2016. godine snimljen i odličan dokumentarni film „Houston, We Have a Problem!”, koji je slovenački reditelj Žiga Virc realizovao u koprodukciji sa HBO-om. Film se bavi navodnim jugoslovenskim svemirskim programom koji se razvijao upravo u tunelima ovog aerodroma, kao i pričom da ga je Josip Broz Tito prodao američkom predsedniku Džonu F. Kenediju. Svakako vredi pogledati ga.