Kako je Iran izgledao pre 1979. godine? Fotografije prikazuju zemlju kakvu mnogi ne pamte

Iran je od 1941. do 1979. bio pod vlašću kralja Mohamada Reze Pahlavija, poznatog kao šah. Tokom gotovo četiri decenije njegove vladavine zemlja je prošla kroz duboku društvenu i ekonomsku transformaciju. Sprovodio je sekularne reforme i snažno podsticao približavanje zapadnim političkim, društvenim i ekonomskim modelima.

Industrija i obrazovanje ubrzano su se razvijali, gradovi su se modernizovali, a društvo se menjalo brže nego ikada ranije. Istovremeno, politički sistem postajao je sve zatvoreniji. Ograničavanje političkih sloboda i ukidanje višestranačja vremenom su stvorili veliko nezadovoljstvo, koje je kulminiralo Islamskom revolucijom 1979. godine i uspostavljanjem Islamske Republike.

Geopolitička važnost i oslanjanje na Zapad

Tokom Hladnog rata Iran je imao izuzetnu stratešku važnost. Velike rezerve nafte, položaj između Bliskog istoka i južne Azije, kao i duga granica sa Sovjetskim Savezom, učinili su ga ključnim partnerom zapadnih sila. Velika Britanija i Sjedinjene Američke Države pružale su snažnu političku i ekonomsku podršku šahovom režimu, videći u njemu stabilnog saveznika u nestabilnom regionu.

Zauzvrat, vlast je ubrzano modernizovala industriju, infrastrukturu i društvo po uzoru na Zapad.

Političke tenzije i preokret 1953. godine

Uprkos spoljašnjoj podršci, unutrašnja politika bila je opterećena dubokim podelama. Prozapadna orijentacija izazivala je otpor komunističkih grupa i verskih lidera.

Godine 1953. došlo je do dramatičnog obrta. Nakon neuspelog pokušaja svrgavanja premijera Mohamada Mosadeka, šah je nakratko napustio zemlju. Ubrzo je usledio novi pokušaj državnog udara, ovoga puta uspešan, nakon čega je Mosadek uklonjen sa vlasti. Njegova odluka da nacionalizuje naftnu industriju izazvala je ozbiljno nezadovoljstvo Britanije. Posle prevrata, šah se vratio u Iran i dodatno učvrstio svoju vlast.

Modernizacija društva i promena načina života

Po povratku, šah je pokrenuo ambiciozan program modernizacije sa ciljem da Iran pretvori u savremenu državu po zapadnom modelu. Centralna vlast je ojačana, često na račun tradicionalnih plemenskih struktura i lokalne autonomije.

Posebna pažnja posvećena je obrazovanju i položaju žena. Podsticano je školovanje devojaka, ženama su proširena građanska prava, a u velikim gradovima postajalo je sve uobičajenije mešanje muškaraca i žena u javnom prostoru. Zapadnjački stil odevanja i ponašanja sve više je dominirao urbanim sredinama.

Istovremeno, vlast je nastojala da ograniči političku i društvenu moć verskih institucija. Među najkontroverznijim merama bila je zabrana nošenja vela u javnosti, što je izazvalo snažan otpor dela stanovništva koji je reforme doživljavao kao napad na tradiciju i verski identitet.

Kraljevska porodica kao simbol nove ere

Dvor je imao važnu ulogu u oblikovanju modernog imidža zemlje. Šah se 1951. oženio Sorajom, koja je nosila venčanicu modne kuće Christian Dior, što je dodatno simbolizovalo okretanje Zapadu. Pošto nisu dobili naslednika, razveli su se 1958. godine.

Iran je u tom periodu postao destinacija brojnih svetskih zvaničnika i uglednika, a kraljevska porodica održavala je bliske veze sa međunarodnom političkom i društvenom elitom, uključujući i Vinstona Čerčila.

Godine 1959. šah se ponovo oženio, Farah Dibom, sa kojom je dobio četvoro dece. Ipak, politički preokreti krajem sedamdesetih onemogućili su nastavak dinastije na prestolu.

Centralizacija moći i kraj monarhije

Kako se približavao kraj njegove vladavine, šah je pokušao da ojača nacionalni identitet oslanjajući se na slavnu istoriju persijskih carstava. Tokom krunisanja 1967. godine u Teheranu uzeo je titulu Šahanšah, što znači „kralj kraljeva“. Organizovane su raskošne proslave koje su slavile istorijsku veličinu Persije.

Rast cena nafte i relativna stabilnost regiona doprineli su razvoju urbane srednje klase, ali je politički prostor postajao sve uži. Do 1975. godine ukinut je višestranački sistem, a dozvoljeno je delovanje samo jedne partije. Sva politička moć bila je koncentrisana u rukama vladara.

Nezadovoljstvo zbog korupcije, represije, kršenja ljudskih prava i raskoiršnog načina života režima iz godine u godinu je raslo. Dana 16. januara 1979. šah je napustio Iran suočen sa masovnim protestima i narodnim ustankom. Pokret koji je započeo kao široki otpor sekularnom autoritarnom režimu postupno je preuzeo ajatolah Homeini, čime je monarhija ukinuta, a Iran ušao u potpuno novo političko razdoblje, piše Index.hr.

Fotografije iz tog perioda danas svedoče o jednom drugačijem Iranu – urbanom, modernizovanom i snažno okrenutom Zapadu – kakav mnogi više ne pamte.